WILLIAM TYNDALE: Father Of The English Bible

 


Ei hriet em em Protestant Reformation hun lai khan, Pathienin mi pakhat, thlangram kohranhai bul thut siemṭha tu dingin a kei suok a. Chu mipa hming chu William Tyndale a nih. William Tyndale pieng hma, kum 100 hmain Pathien chun England mipuihai mit sukvartu dingin John Wycliffe (The Morning Star of the Reformation tia hriet hiel) a lo hmang ta hrim ana. Chuong hunlai chun Wycliffe in Bible chu a lo inlet ṭana, ama inchuktirna zuitu Lollards an tihai chu chanchinṭha hrildar dingin a tir a. Wycliffe thilthaw lei chun England ram chu êngin a hung sun ṭan met met taa. A hnunga Tyndale sinthaw ruok chu sun laia nisa ang elin Kumpinu mipuihai lai ala var ding a nih.

Tyndale hi kum c.1494 in North Nibley, Gloucestershire, England ah a pienga. Northumbrian thla ni dinga ring a nih. Oxford le Cambridge a kaiin a seilien a. Hieng inchukna in pahnihai hi nakie hnungah, mi naranhai tiem thei dinga Bible an let hunah a sawr ṭangkai hrep ding a nih.

Kum 9 a niin Oxford University ah a lut a , kum 21 a niin Master’s Degree a zo a nih. University a a um lai hin Greek ṭawng chu a thiem em ema, chu chun Erasmus in a lakkhawm Greek New Testament a tiemnaa chun nasatakin a ṭhangpui bawk a. Ama hi ṭawng a hriet hrat em em a, ṭawng pariet zet hieng: Hebrew, Greek, Latin, French, Italian, Spanish, German le anni ṭawng English hai chu a thiem em em a nih. Tyndale hi pa ṭha tak, nun ditum taka khal le a thil thawnaah khawm thaw thlap thlap hlak mi a nih.

Bible nguktaka a tiemnaa chun Tyndale chu theologian ropuitak el a hung ni phaa. Chun, sakhuona thlierna tieng lekhabuhai hung ziekin, chuongchu Roman Catholic Church chun an pawm dan annaw leiin an hnawla. Hun sawtnawteah Church of England khawma an hung hnawl taa.

Kum 1520 a Sir John Walsh a insunga tutor a a ṭhang laiin Roman Catholic kohran mihaiin a thuhril nasatakin an sawisela, chuongchun kum 1523 khan London ah an sawn phei taa. Martin Luther le Reformation thu a hril ngun leiin kohran ṭhuoituhaiin an hmu pei nawa, amiruokchu mipui chun ama an lawm si a. Ṭumkhat chu Catholic thiempu pakhat leh an ti ti a. Chu taka an ti ti naa chun thiempu pa chun a lung khei zawng takin, “Pathien thu(dan) hnuoia um nekin Pope thuhnuoia um chu ei ta dingin a ṭha lem” a ti peka. Tyndale chun tumru takin, thiempu kuoma chun, “Pope le a thuhai po po chu ka kal a nih. Pathienin ka hringna a hlaa, kum tamtak ka dam a ni phawt chun, loa naupang bawng(cow) keitu sawn i nekin Pathien thu ala hriet lem ding a nih” a ti pek ṭhuoi el a.

Chuongchun, Thuthlung Thar chu an let ṭan taa, amiruokchu England a Bible inlet chu ṭi a um taluo leiin kum 1524 in Germany a pan taa. Cologne ah a thil inlet chu print a tum leh Holy Roman Empire sipaihaiin chu dawr chu an suoma, a print thei ta nawa. Worms panin a tlanhmang nawk a. Kum 1525-26 sungin Worms, Germany a a um laiin a Thuthlung Thar a inlet chu sutdawk a ni taa.

Chuonga sut dawka um hai chu Patchawn bale kara thunin England ah an phur lut a nih. Tyndale a Bible, England rama phurluta umhai chu sui dawkin, England rama kohranhaiin a rawna hunser an hmang nghe nghe. Archbishop of Canterbury lem chun Bible copy hai chu inchawa raw dingin a mipuihai an fui bawk a. Chuong sa khawm chun Tyndale chun a thilthaw chu a tawpsan el nuom nawa. Thuthlung Hluia lekhabu hmasa pangahai, Mosie lekhabu, Pentateuch tia hriet (Genesis a inthawka Deuteronomy) chen chu an let nawka. Chu chu kum 1530 khan Holland ah sut dawk a ni bawk a nih. Chun, Bible an let baka hin lekhabu iemani zat zet khawm a ziek sa bawk a nih. Chulaia pakhat “The Obedience of a Christian” chu Kumpinu nuhmei Ann Boleyn in a tiema, chun, a pasal King Henry VIII khawm chu nasatakin a them a nih. Amiruokchu Tyndale a lekhabu dang “The Practice of Prelates” chun Lal chu a lung a suk sen hle thung. Hi lekhabu a hin Tydale chun nupa inṭhe(divorce) chu a thlawp naw thu a ziek lang leiin a nih. Chuongchun, England Lal leh, Papal Rome le Holy Roman Empire chu Tyndale a hmelma lientak an hung ni tah a nih.

Kum 1535 chun Tyndale chun inbie hmang ta loa mipui laia rawngbawl chu a him tawkah a ngai leiin rawngbawlna a ṭan a. Chuongchun inchuktir le sandamna thu hrilin mipuihai kuomah hun a hmang hlak a. Amiruokchu, a English chanpui, Henry Phillips chun alo phierruka, Tyndale chu manin a um tah a nih. Phillips chu ruolṭha ni awm taka umin Tyndale chu an pawlpuia, amiruokchu a rukin Tyndale chu Antwerp, Belgium a man a ni theina dingin a lo phierruk zing a lo ni a. Chuongchun, Tyndale chu manin a um taa. Thla sawmparuk lai zet Vilvoorde a khur sung lungina chun khumin a um a nih. Inchuktirna indiknaw thedartu a intumin a uma, chun Lal Henry VIII le Church of England hmelmaa puong a ni bawk a nih.
Chuongchun, October ni 6, kum 1536 chun Tyndale chu bana khit de in, a ringa râk hrep a ni phawta, chu zoah nunrawng taka meia raw hlum a ni ta a nih. A thi hmaa a thuhril nuhnungtak chu, “Lalpa, England kumpinu mit hawng pek raw” (Lord, open the King of England’s eyes) ti a nih.

Comments

Popular posts from this blog

Expectation: A lament

My forever home

Lachrymose