On the Conduct of Life

​HRINGNUN KHALDAN KAWNGAH

-William Hazlitt

School i lut ding an taa, khawvel i tawnhriet ṭannaa ngai thei khawm ni’ng a tih. Ka hriselna ṭhatnaw leiin, I kuoma khawm ka um sâwt thei da’l thei a, i hringnun i khal dân kawngah, thurawn tlawmte (ka thei tâwp) maksan pek che ka nuom a, i lo hmang ṭangkai thei rawi mawh, imi hrietzingna ding ni malamin. Thil dang ka hril thei naw khawma, ka suksuolna haia inthawka i fimkhur theina ding bekin. 

I umna hmun ding tieng pana ei fe laiin, “anni chu mi hnang, inrempui thei lo an nih” tiin i hril nawn rawp a. Nanga thiemnaw lem a nih. Thilṭha beisei rawp hi dân ṭha a nih a. Dittak, thil hi a ṭha tieng beisei rawp raw, a naw zawnga an her khawmin, chuong huna khawm chun, nang le nang insuk lunghnuol nêk hmanin, i thleng thei a ni ngawt naw chun, i thei chinah dawthei taka tuormuolsuo tum raw.  “Hi school hi inhawi ti hliek naw’ng ka tih” tiin i hril a. Hi hi thil indiklo a nih. I hril umzie chu in maksan i nuom naw lem a nih. A school inhawi iti le ti naw ding chu i va um phawt naw chun hre thei lo ding che a. Annawleh, inhawi iti naw ding i ti khan inhawi i ti tum naw tawp tina a nih. Thil suol tlung dingin ringlawk ngai naw, annawleh, thil i dit anga a tlung thei naw khawmin, hnâmna le lululna in a neka harsatna lien lem insiem naw.

A phutin i pawlpuihai chu hrietnaw insir a hawi a, annawleh i ta dinga mi thar an ni leia i dawnsak lo khawm a ni thei bawk. I hrietchiengnaw ang bawk khan anni khawma an hrietchiengnaw che a; hi lei hin anni khawma an hung paw el naw che leiin, nangin harsatna anga i ngai a ni thei. Anni iva hrietchienglohai lakah fiena ṭhatak nei si lo chun thleibik nei ngai naw. Ngairuotna ṭha lo tak a ni a, khawvel mipuihai hmelmaa siemna lem chau a nih. I chungah thilṭhanaw an thaw hmakhat chu an chungah thilṭhanaw ngaituo naw la, chun annia bâkna i hmuhai hriet sak lo tumin ṭhang la rawh. Chu chun anni le indaidana bang khawm ṭhiek a tih. 

I ṭhen le ruol ṭhenkhat thuom inbel i ta le tekhia i sawisel ti ka hriet a. Miin a thleng thei lo thilah entleu ngai naw - a biktakin a pasietnaah. Khawvela mi hmusit chienghaia inthawka a humhimtu ni lem dingin inlang mawi la ka nuom, amiruokchu, anni nekin nang inngaisang bik naw rawh. Mâwl taka inthlierhranna suklangtu le tuortu i ni naw hram ka beisei a. A chunga - “miin a thleng theilo thilah entleu ngai naw” ka ti hi, “mi tukhawm entleu ngai naw” ti ka nuom lem thim thim: mani indittawkna chun mi chunga lengah a min ngaitir a, mi sietnaah lawmna an tlun hlak. A umzie chu an vangduoinaah i hlimin lawmna i nei hlak. Mi dang va ngaihnuoina hi, hrietna dit um lo em em, chawimawi tlak ni lo a nih.

Ina enkawla ium dan angin enkawl i ni naw a, I pâwlpuihaiin an nuisan chein an ngaisaknaw che tiin i nuor thusim in zawt a. Dittak, kha kha school a tir i nina san pakhat, hringnuna lo thei loa intuokpui thil dinghai le pumpel theilo ding thilhai intuokpui huna khawm lo inhmelhrietpui taa, nangah selna siemna ding a nih. Ka kuomah i um zing thei naw a, i um thei zing naw khawm hi thilṭha a ni el rawi mawh. Amiruokchu, keiin ka ngaituo ang chein mi dangin an ngaituo che ring naw la. Thununa hlaw lo nau ang elin i ditdan in thil a fe rawp a, in sungah ni leh in hnelpui hlak i ruolhai lai, anni lai chun a hotutak ni in hawk thei kha; amiruokchu zie mawi tak le ditum tak i nei a, hun hung fe in hi thil khawm hi ṭhatna in la hneng i tih. Tuhin chu in ruolpui, i neka lien le hrat lemhai lai i um taa, anni khawma nang ngaituo chea, i nuom zawng le ditzawng sukpuitling dingin thil dang buoipui ding an nei ve si leiin, hi hi an hnawlna che angin i ngai a, thil indiklo niin i hriet a. Anachu, inchuk ding hmasatak chu nang chau nilo mi dang khawm khawvela hin an cheng ve a nih.  I school kainaah pasal tam tak an um ve a, an inhnik zawng le inhawi ti zawng (iengpo khawm nisien) chu nang i ang bawkin an ta dingin a pawimaw ve a, an zai i ngai ve a ṭul. Naupang sie anga mani chau pawimawa inngai chun, nang le nang in pholang in, hnâwl le mi nuizatbur a inchang hlau rawi i tih. Intlukna indik chu inkhina indik le varna indik tak a nih. Mi laia um inih ti hrezing la, khawtlanga khawm i ngirna hmun hre suol meu ngai naw ti nih. I pa ina chun i nuom ang angin i thaw thei: khawvela ruok hin chu, kâwi tinah inelpuitu tawng i tih. Lal nau, mi tamtak chunga thunei le mi tamtak sukthlu theia pieng i ni nawh: mihai ang thoa chantawk hnawt niin, in indaidanna hai thuzaiin sût tum lem rawh. School a i tawnhriet ṭan zing ta leiin i ngirhmun hi rinum tuor rak loa i pawmthiem vak ka nuompui che. 

I school ruolhai “zawngpa”, le a dang dangin I ko hlak ti ka lo hriet a. Anni leh inhmu thiemnawa chite, ṭumkhat thil, in nei leia I ko suok nuom khawm a hawi. Mi dang inzanaw taka ko hi chieng ṭhalo a ni a: anni lunginsietnaw phana chen khawm an tlun thei. Hming ṭhaloa inko hin thisen ṭhalo an suo nuom. Achangchu inhriethiemnawna khawm a tlung inzing ut rawi mawh, lungsen a, lung inhmaw a, chier inthluok el lovin, bengvara, innem taka zaidaw a ṭha lem. Mi dang suksuolna khawm eini lungsen leia ei chawksuok khawm um thei ngai a nih a; annawleh, eini I chawksuok a ninaw khawma, anni chunga lungsen rak khan iengkhawm a thawidam chuong nawh. I ruol le pai hai kha, Hamlet in Polonius an fui angin, “nanga inzaumna ang takin an chungah thaw lem raw, an phutawk ang ni lem lovin.” Annia thilṭhanaw, I pawm lo zawng I hmu phawtah I lungninaw puia, nang suk lungsen tumna chea an thawa I ngai pei chun, an zakmawna, an nikhuonawna le um chintawk an hriet nawnaah sal intang el I nih. Nangma le nangma inthunun tum raw.

Khawvel hi khing inhmaw taluo naw raw: a sie angin inlang sienkhawm, chengna ding hmun ei ineisun le a ṭhatak a nih. Dodal leia ṭha thei nisien, siemṭhat a nina sawt tang a tih: amiruokchu, tuhri hin chuong chu beisei a um naw leiin, lungawi taka hringun khal diem diem hi ei theisun a ni hri. Lungsietna a neinaw hi, a suksuolna lientak chu a nih a, chun, kawi tina mi intlaw le invet tia khek khum ringawt hin sukdam thei ni hran chuong naw nih. Ngaituo la (chapona ang khawmin) mi invet le intlaw tuta ei hmu ang hin tam naw hai sien, a var le mi indik hai chu zingtieng arasi hai angin inkhat phar naw tawp an ta, var eng mawi tak insuo kher naw nihai: chun (dawnril taka ngaituoin) hi kawnga hin khawvel hi siemṭhat theilo khawpa sie a ni ta chun, mi suk nguina dinga mi el khaltu el chau a ni lem, insuk lungsenna ding ni lem lovin. Mihriem invetna hi ei nuisanin ei ṭa pui el thei: hrilsie dingin dikna ei nei chuong nawh, eini ta ding le anni ta ding khawmin. Mihriem theidana hi mihreim dan tirdakna a ninaw a, ama le ama intheidana a ni lem; mi dang theidana le khawm huong khata sie thei, kakhawk inang intluntu a ni thei. Amiruokchu, ka thil hril hi hre buoi naw raw.

I lekha inchukna le school a inthilthaw a hai, Latin, French le lâm hi inchuk la ka nuom. A tawpna tak hi hang phut bik zuol lang, asanchu ngaitha a ni hmel taka, chun I hringnun hlawtlingnaa ra ṭha insuotu a ni ding leiin. Thil hrim hrim hi hmu hmasataka lungril tâwk dan hi a pawimaw a; chuonghai chu (mihriem ti lo, ei thuneina va ṭhanglo a ni leiin) incheidan le inbiekdan, chu chu mi po po mit latu le ngaisak hlawna a nih. Hienghai hi hringnun a pawisa thir chiterek an ni a, mamaw zing niin, nitin tina inhmusitna, danglam tumna le intheidana in a lo chie zawp ta le ngaia lo nei tah, hau tea inlanghai hi, inzakaina I hlawna haiin an khum hne lo a nih ti kum tawp tieng le hringnun ler tieng khawma I hmu el rawi mawh. Mi dang hmai ṭha dawngna dinga ei hriet, ngaia lo nei laklaw ta leia uksak si lo, an ngaidan ṭha kha sie hmangin, an chunga leng ei insawn a, mani ngaidan chau ṭhaa ngaina khan kakhawk sei tak a nei hlak. 

 

Mani inlangdan ngawipawimaw nawna hi mi dang inzanawna khawm a nih a, mi dang ngaituo nawna le lungril fim putnawna khawm a kâwk thei. Thuvar hlui – Mi hne tumin ṭhang la la, chuongchun hne ngei i tih – ti hin a hrilfie. Hi tieng sira hin ruokna le lemna tak a um chun, a khingtienga khawm uongna le ngaithana a um bawk a nih. Mani inlangdan ngaipawimaw nawna hi thutluknaa sukṭhat thei, amiruokchu zaidawtheia inlang dan hi chu a bul ṭan inhmat ngai, lâm inchuktirtu thiem tak ṭhangpuina a ngai. Room lut dan hre mumal lova i um ka nuom naw a, i hmatieng thleng danglam theituhai ke bula i tluklut rawp ka nuom nawh. Hmaimawk taka um baka in endan thlakdanglam thei a um nawh. Mimal inthunun thei lo le umdan hre lo chun thawsuol a nei a hawi a, mani inringzona nei lo angin an lang hlak. Thlirdan dangin, mani inhawngna, zalenna le a huntawk hriet hin mani kuoma umhai kuomah nangma sungril a dam ti a suklang leiin midanghai khawm a suk hadam hlak. Nuhmei nunzemawi chun ngainat a hlaw awl lem a, a dai sawt bawk a, thil dang dang nekin – puotieng le sungtienga thlarau hadamna suklangin-pasal khawmin chu chu a nei naw chun, lungril ngaituona le taksa zaikhata ṭhuimat an ni naw chun, i kawlvela hai le i hlawtlingna dinga khawm in suina ni rawp a tih. Zâng kûm kûka i lekhabuhai tiem lo dingin infui che ka nuom bawk a - thaw ṭhang chun bansan a harsa leiin nakie hnungah pawi lan tlun thei a nih. Pasal zâng kûm chu mi ngaia khawm ngaihnuoina a um. Tukhan chu i zâng khawm ala ngîl ṭhaa, i lâwn khawmin huoisen tak le thatho takin i lâwn. I kut le kehai sawizawi rawp la, i thahaiin an thahrui an inhmang nawna dingin. Khawvel hamṭhatna hnawt ding hin, i nunzie le changzie chau ngaituo lova i taksa khawm i enkawl ṭhat a ngai ve a nih. 

I kawl vela thiltlunghai i ngaisak chun, hieng hi a zaiin hung hrethiem pei i ta hung zâwm tung pei bawk i tih: hieng hi hung ning a tih, lekhabu tiem le inchukna thil dang ngaisaka umhmun insawn naw chun, a taluoa thaw a ṭha nawa, taksa a suk chauvin lungril a suksawl lem hman hman a nih.

Lekhatiem hi inhnik taluo deu niin ka hriet a. A taluo vengna dingin, dan pakhat siem ka nuom a, bufak laia lekha tiem lo ding, chun, ruol i nei hunah titi (ho te khawm nisien) a fe lai, bakah, i thil hriet nuomna leiin in hnel hun ding sung la hmang naw raw sen. Lekhabuhai hi hrietna mi pe tu pakhat an ni ngei a, i ruoltawk ka ni lai khan ka ngainat luotin a taluo in ka tiem leiin siemṭhat thei loin kei le kei kan sukna a nih. Inchukna hi hlu hle sienkhawm, hriselna ṭha le lungril thawveng hi a hlu zuol.