Iengtin am?

Alexander Solzhenitsyn chun, pâwl, ram le hnam hrâtna le hrâtnawna chu a thil siem theina nêk hmanin a thlarau ramah a'n nghat a nih. Ram le hnam thlarau thahrui hi lo chat ta sienla, ieng anga sawrkarna ṭha khawma sansuok thei naw nih. Thingkung khawm a sungril an nge chun sawt a ngir ngai nawh tiin a lo hril a. 

Ama chu USSR a inthawk an insuoktir chun, US chun nasatakin a lo lawm a nih. Amiruokchu, ama chun American khawtlang chun infuknawna tamtak a nei ti a hmu a. A ṭawng suok taa. Sienkhawm mi lawm a hlaw nawh. Ei ram le hnam, ei kohran le khawtlanga khawm hin infuknawna hi um lo thei lo a nih. Amiruokchu, an fuknawna hril suok ei ngam nawh. A ngam hai hlak lal hmawl chelhaiin ei tuk dei nâwk pei. Chuleiin ei thei tâwk chu tapte bula chier a, ei ṭawng hausakna, "demthu khawm ni loin" tia dem zêk kha a nel. Hienga ei fe pei chun ram le hnam, kohran le khawtlang ei siemṭhat ring a um nawh. Chu nêk hman chun ei infûknawnaa ei hmu hai, ei bâksamnaa ei hriethai hi hril tlangin, ei indangna hai pawmin, ieng lampui am ei hraw kawp thei ding tihai hi ngaituo tlang hlak inla chu hmasawn hleng ei tih. Ngaidân inang lo hlea ei ngaihai le khawm inhlat taluo lo khawm ei lo ni el rawi mawh. Zawna tam ata, dawnna ruok chu a tlawm el thei. Thaw dan ding le hmalâk dan dinga ei tihai chu inang vawng kher naw nih, ei thiltum ruok chu thuhmun deu vawng ning a tih- dam suok. 

Christopher Columbus chu ei hriet fur khawm ring a um. America hmu dawktu a nih. Ama chanchinah a thil thaw suol le a thil thaw ṭha naw hai khawm hril ding tamtak a um. Amiruokchu chu tieng chu hril ei tum nawh. Khawvel thlakdanglamtu tamtak laia pakhat a ni ve. 

India fe tum a ni a, thawpal leiin America a hmu dawk a. Iengleia Columbus khan Thlangtieng pan khera India a fe tum? Anni hunlai lem khan chu European haiin India le China an indawr pui zing zing a nih. A hriet chieng khawm ni lo iengleia lampui dang kher a hraw? 

Thlangtienga inthawka Asia lut chu anni ditthlangna khawm ni bek bek lo a nih. Beidawng lei a ni lem. Kum 1453 khan Ottoman haiin Constantinople an lâk a, European haiin China le India an pan na lampui Silk Road an ti chu an dang a nih. Chu leia lam dang zawng kha an thawthei sun a nih. Khang hun laia an thil tuok kha eini vawisuna ei tuok le hin an ang nawh ei ti el thei. Amiruokchu harsatna an tuoka, an bei a dawnga, iem ana an thaw? Lampui dang an dap a nih. 

Mi tamtak khawma Columbus thil thaw tum kha an nuisana, a nuisantuhai khawm inthiemnaw thei an ni nawh. Columbus kha an dik naw reng a nih a thil hisap a khan. Amiruokchu, hisap suol sienkhawm mi huoisen mi 90 a kokhawm a, lawng lien rak lo pathumin an inthawk dawk a ni kha. 

Khawvel thlakdanglamtu hai hi thil thaw suol ngai lo an ni nawh. A thlakdanglamtuhai chu beiseina neia, harsatna a hung tlung khawma hmasuon ngama, hmatieng pan ṭâl ṭâl hai hi an ni lem. An chanchin hin huoisenna a khek suokpui a nih. 

Tulaia ei hril râwn tak khawm ei hmatieng iengtin am ti hi ni tak. Ṭhangthar chun ei ram le hnam hi hung ropui sien, thithawthei sien, mi dang elvartu le eini sungah muongna um sien ti chu ei  ngaidan le duthusam ni ngei a tih. Ṭhenkhat nâwk thung chu an hriet taluo leia beiseina nei ngam lo khawm um bawk an tih. 

Ei kâwl le kienga naupanghai hi en ei tiu. Schoola naupang hai en ei tiu. Ei nau le tehai, ei tu le tehai en ei tiuva, ei ngirhmun lan fuk  naw sienkhawm an ta dingin khawvel ṭhatak siempek tum ei tiu. 

Tienlai ei pi le puhai chanchin ei ena. Chanchin mumal tak en ding nei naw inlakhawm, thlang an hung tla peia, anni hai zarin vawisun hin hi chen tlung ei ni tah. Anni khawm khan tuta ei chengna ramhai hi an hriet chieng ring a um nawh. Râl le sahuoi khawm ṭi lovin an tu le tehai, an nauhai muong le him taka an umna ding an ngaituo leia huoisen taka khawtharhai sata umhmun lo khuor an nih. Ei pi le puhai khawm vawisun hin ei rama hung ding nihai sien, pielral sawn ngei an tih. Hma ei sawn hle a nih. Ei thiemna hai hmangin, ei theina hai hmangin, ei taimakna, Pathien malsawmna leh hma ei sawn pei a nih. 

Ei hriet lo tienga intawl seng ei nih. Ṭi khawm a um. Zinga thil tlung ding khawm hre lâwk lo ei nih. Amiruokchu, Columbus in a mihai a ṭhuoia lawnga an intawl dawk khan thina hmasuon an nih. Thina chu ei la tuok seng ding thil a nih. Chu chu an hriet chieng hle. Ei thi tho ding a ni leiin umhmuna hadam deua um ṭawk ṭawk thei a nih. Anachu chu ding chun ei infui nawh. Ei hnunga hung ṭhangtharhai ta ding hin a ra ei tlan naw ding khawma thingkung phun ngam ei tiu. Chu chu ei ram le hnam fe pei na ding le a parsuok dan lampui a nih. 

(adapted from Konstantin Kisin's speech at ARC 2023)